تاريخچه

متروی تهران و حومه

تاريخچه ساخت و بهره برداري از متروي تهران و حومه

اولين باري كه در ايران حرف از حمل و نقل ريلي براي تردد درون شهري به ميان آمد احتمالا به زمان ناصرالدین شاه قاجار بازمی‌گردد در آن زمان امتياز ساخت تراموای شهری از جمله نکات پیش بینی شده در امتیاز نامه‌یی بود که « بارون یولیوس دو رویتر» در سال 1251 هجری خورشیدی روی کاغذ آورد. البته امتیازنامه استعماري رويتر پیش از اجرا به دلیل اعتراضات داخلی و مخالفت روس ها باطل شد.

حدود پنجاه سال بعد، ناصرالدين شاه در جریان آخرین سفر خود به فرنگ درسال 1306 ه.ق با دیدن ترافیك شهری فرنگیان و استفاده آنان از واگن‌هایی در داخل شهر كه به جای ماشین بخار از اسب برای كشیدن آن استفاده می‌شد به فکر وارد کردن این وسیله نقلیه عمومی در تهران افتاد. او با یك شركت بلژیكی قراردادي براي ساخت واگن اسبي در تهران بست و آن شركت نیز در اندك زمانی با انتقال ریل‌ها و واگن‌های آن به ایران اولین وسائل نقلیه ريلي شهری را به تهران آوردند. این واگن‌ها روی ریل‌هایی به عرض كمتر از یك متر كه بر سطح زمین نصب شده بودند با دو تا چهار اسب (بسته به شیب خیابان‌ها) كشیده می‌شدند و مردم مي توانستند از دروازه شهری ری تا باغشاه (میدان حُر امروزی) با آن سفر كنند.

اما نخستین برنامه‌ریزی‌ها برای بنیان‌گذاری متروي كنوني تهران به سال ۱۳۵۰ بازمی‌گردد. در مهر سال ۱۳۵۳ مطالعات مربوط به حل مشکلات ترافیک، مترو تهران توسط شرکت‌های مشاور خارجی از جمله سوفرتو منتج به پیشنهاد سیستم اتوبان مترو (با ۷ خط) شد. بر اساس این پژوهش‌ها، ساخت مترو به عنوان اساسی‌ترین راه حل بهبود ترافیک تعیین شد. شرکت‌های فرانسوی از سال ۱۳۵۶ عملیات اجرایی احداث خط ۱ مترو را در اراضی شمال تهران (بزرگراه شهید حقانی کنونی) آغاز کردند. عملیات اجرایی مترو تا آذر سال ۵۹ اجرای ۲۳۰۰ متر تونل و بخشی از سازه ۳ ایستگاه حدفاصل بزرگراه شهید حقانی و خیابان شهید بهشتی ادامه یافت ولی در این زمان و در پی جریان‌های جنگ ایران و عراق، نمایندگان شرکت‌های خارجی ایران را ترک کردند و در اواخر سال ۶۰ هیئت وزیران توقف کامل طرح توسط مشاوران خارجی را اعلام کرد. پس از آنكه ضرورت ساخت مترو در نماز جمعه تهران توسط آيت الله هاشمی رفسنجانی، ریاست وقت مجلس مطرح شد هیئت وزیران در فروردین ۱۳۶۴ اجرای طرح متروی تهران را تصویب و فعالیت‌ ساخت مترو مجدداً در تهران آغاز شد. برنامه اول مترو شامل ساخت خط ۱ (میرداماد - حرم مطهر)، خط ۲ (دردشت - صادقیه) و مسیر برون‌شهری خط ۵ (تهران - گلشهر) جمعاً به طول ۹۰ کیلومتر با ۵۲ ایستگاه بود. فعالیت‌های اجرایی این برنامه از سال ۱۳۶۶ آغاز شد.

اصغر ابراهیمی اصل، مدیرعامل وقت مترو که از سال ٦٥ تا ٧٦ سکاندار ساخت مترو در تهران بود، در خصوص آن روزها مي گويد :"سال ۶۵ همه مخالف ساخت مترو بودند. حتی ساختمان شرکت مترو به وزارت کشور تحویل داده و تبدیل به استانداری شده بود. هیچ‌کس حتی یک اتاق نمی‌داد. کار از نمازخانه شروع شد. هیچ نقشه‌ای در کار نبود تا اینکه در نمازخانه تعدادی نقشه پیدا شد. وقتی پیگیری کردیم که باقی نقشه‌ها کجاست، مشخص شد که یک سبزی‌فروش نقشه‌ها را خریده‌است. سپس با وجود یک ماه تحقیق بر روی کاغذها، سبزی‌فروش پیدا شد و بدین ترتیب ۱۹۰ کیلو نقشه در انبارش پیدا شد." در سال ۱۳۷۴ با توجه به اتمام بخش‌هایی از کارهای ساختمانی قراردادی برای تامین تجهیزات قطار شهری به امضا رسید و در پایان روز شانزدهم اسفند ۱۳۷۷ نخستین خط متروی تهران یعنی خط ۵ که تهران را به کرج می‌رساند به بهره‌برداری رسید. از آن زمان تا امروز هر سال بخشی از متروی تهران کامل شده است به طوريكه اكنون متروي تهران و حومه 134 ايستگاه فعال دارد و از ابتداي بهره برداري تا پايان سال 1398، 9 ميليارد و 252 ميليون و 950 هزار و 809 سفر با آن انجام شده است.

گاه شمار توسعه مترو

مديرعامل های شركت

بهره برداري راه آهن شهري تهران و حومه از ابتدا تاكنون

Chairman

جعفر ربيعی

از مهر ماه ۸۵ تا تیر ماه سال ۹۰

Chairman

علی محمد قلی ها

از تیر ماه سال ۹۰ تا دی ماه سال ۹۲

Chairman

محسن نايبی

از دی ماه سال ۹۲ تا خرداد ماه سال ۹۵

Chairman

محمد احمدی بافنده

از خرداد ماه سال ۹۵ تا مهر ماه سال ۹۶

Chairman

فرنوش نوبخت

از مهرماه سال ۹۶ تا کنون

تاریخچه متروهای جهان

اولین خطوط حمل و نقل ریلی زیرزمینی در معادن به کار گرفته شد. روی این خطوط، واگن‌های روباز چرخداری قرار داشتند که ابتدا با نیروی بدنی انسان و بعد‌ها به کمک اسب حرکت می‌کردند. وقتی قطارهای بخار به کار گرفته شد، خیلی زود افکار عمومی متوجه ساخت قطارهای مسافربری زیرزمینی شد. 

نخستین متروی جهان در سال ۱۸۶۳ در شهر لندن آغاز به کار کرد. قطارهای اولیه با سیستم موتورهای بخار کار می‌کردند. این سیستم با وجود داشتن تهویه، خوشایند نبود چون حرکت قطارهای بخار در تونل‌های زیرزمینی سبب انباشته شدن گازهای مختلف در این مسیر بود. 

در واقع پیشرفت واقعی در این زمینه وقتی آغاز شد که از لوکوموتیو‌های الکتریکی برای حرکت قطارهای زیرزمینی استفاده شد. در سال ۱۸۹۰، راه‌آهن شهری و جنوب لندن، اولین سیستم حمل‌و‌نقل ریلی تندرو بود که با لوکوموتیو الکتریکی آغاز به کار کرد و به طور کامل در زیرزمین حرکت می كرد. هر دو راه‌آهن نهایتاً در مترو لندن با هم ادغام می‌شدند. درسال ۱۸۹۳، راه‌آهن لیورپول از ابتدا طوری طراحی شد که با لوکوموتیو الکتریکی کار کند. 

این فناوری به سرعت در اروپا، کانادا و آمریکا پخش شد. بوداپست در مجارستان، گلاسگو، شیکاگو و نیویورک، هر کدام به گونه‌ای خدمات ریلی الکتریکی را ارائه دادند. شهر‌هایی مانند اسلو و مارسی در دهه۱۹۶۰ سیستم‌های گسترده‌ای را افتتاح کردند و سیستم‌های نوین بسیاری در جنوب آسیا و آمریکای لاتین معرفی شد. در سال‌هاي اخير با توجه به رشد جمعيت شهري، مترو‌ها در زمينه‌ي جابه جايي مسافر، از اهميت ويژه‌اي برخوردار شدند. به طوري كه طبق آمار، در پايان سال 2017 به طور متوسط روزانه 168 ميليون مسافر در 182 شهر از 56 كشور جهان، از مترو براي سفرهاي درون شهري استفاده كردند. اين در حاليست كه از سال 2000 (70%+)، 75 متروي جديد در شهرهاي مختلف جهان افتتاح شد كه اين رشد گسترده را تا حد زيادي مي توان به پيشرفت‌هاي  چند كشور آسيايي نسبت داد. در سال 2017، تعداد كل سفر ساليانه‌ي 182 سیستم مترو 53 ميليارد و 768 میلیون سفر محاسبه شد. در شش سال اخير، تعداد سفر با مترو در سطح جهان سالانه 8 ميليارد و 716 میلیون سفر (19.5%+) رشد داشته است.

امروزه 719 خط مترو در سرتاسر جهان به طول تقريبي 14980 كيلومتر  مشغول خدمات‌رساني هستند كه مجموع ايستگاه هاي فعال آن‌ها به عدد 12498 ايستگاه مي رسد.


برترین متروهای جهان